Стрессийг чөдөрлөх нь

Зохиолчид: Bruce Cryer, Rollin McCraty ба Doc Childre

Хэт их стресс нь бидний эрүүл мэнд, хоорондын харилцаа болон ажлын бүтээмжид сөргөөр нөлөөлдөгийг бид бүгд мэддэг. Сайн мэдээ нь стрессийг хянах нь таны бодож байгаагаас ч илүү хялбар гэдгийг энэхүү судалгаа нь шинээр илрүүлжээ.

Bruce Cryer, HeartMath хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал

1983 онд Тайм сэтгүүлд стрессийг “80-д оны тахал” хэмээн зарлаж байсантай харьцуулвал сүүлийн жилүүдэд стресс нь газар авч улам их нэмэгдсээр байгаа: цахим сайтаар хүний нөөц бүрдүүлдэг CareerBuilder компаниас гаргасан судалгаагаар 2001 оны 8 дугаар сараас 2002 оны 5 дугаар сарын хооронд стрессийн хэмжээ ажилчдын дунд 10 хувиар өссөн байна. Стрессийн хор хөнөөл доод цэгтээ хүрч: 1999 онд Эрүүл мэндийг сайжруулах судалгааны байгууллагаас (HERO) нийтэлсэн судалгаагаар 46’000 ажилчдыг хамруулан судлахад эрүүл мэндийн бусад асуудлаар учирж буй зардлыг оролцуулахгүйгээр үзэхэд зөвхөн стресс болон сэтгэл гутралын улмаас гарсан эрүүл мэндийн үйлчилгээний зардал 147% -иар өссөн болохыг тогтоожээ. Мичиган  болон Теннисс мужын Chevron, Hoffman-La Roche, Health Trust, Marriott компаниудын ажилчдын дунд хийсэн судалгаагаар стресс, сэтгэл гутралын улмаас гарч буй эрүүл мэндийн зардал нь чихрийн шижин, зүрх судасны өвчний улмаас гарсан эрүүл мэндийн зардлаас давсан болохыг тогтоосон байна. Гэтэл энэ хоёр нь хоёулаа бас л стресстэй холбоотой өвчлөл юм.

Rollin McCraty, HeartMath хүрээлэнгийн судалгааны захирал

Гэвч стресс гэж үнэн хэрэгтээ юу вэ? Ерөнхийдөө “стресс” гэдэг нь  зэрэг явагддаг хоёр үйл явдлыг хэлдэг: энэ нь нэг талаас стресс үүсгэгч гэх гаднах өдөөгч бол нөгөө талаас түүнд хариу үзүүлж буй сэтгэл хөдлөлийн ба бие махбодийн хариу урвал (жишээлбэл, айдас, түгшүүр, зүрхний цохилтын хэмнэл хэлбэлзэх, цусны даралт нэмэгдэх, амьсгал түргэсэх, булчин чангарах гэх мэт). Харин эерэг стресс үүсгэгч нь хүнийг зорьсондоо хүрэхэд дэмжлэг болдог байна.

Нийтлэг ойлголтын дагуу бол гүйцэтгэлийн тайлан хүлээн авах ойртож буй хугацаа, таарамжгүй хамтран ажиллагчтай хамт ажиллах, замын бөглөрөлийн оргил цаг гэх мэт сөрөг үйл явдал үүсэх, аюул заналтай тулгарах, санаа зовних зэрэг нөхцөл байдалтай тулгарахад бидний дотоод хариу үйлдлийг стресс гэж хэлж байгаа юм. Сөрөг стресс нь урт удаан хугацаанд хуримтлагдах юм бол сэтгэл гутралд оруулах, уур уцаартай болгох, өвтгөж тэр бүү хэл үхэлд ч хүргэж болно. Ийм учраас сөрөг стресс нь сэтгэл хөдлөл, физиологийн зуршил юм гэдгийг бидний судалгаа харуулаад байгаа юм.

Стресс хуримтлагдах нь ямар сөрөг үр дагавартай болохыг компаниудын дийлэнх нь ойлгодог тул ажилчиддаа стрессээс ангижрахад нь аль болохоор туслах зорилгоор бололцоотой бүхнийг л хийдэг. Зарим компаниуд йогийн дамжаа, массажийн үйлчилгээ гэх зэргийг ажлын байран дээр ажилчиддаа зориулж зохион байгуулдаг бол нөгөө хэсэг нь стресс менежментийн семинар зохион явуулдаг байна. Гэхдээ л ихэнх компаниуд нь ажилчдаа жилийн ээлжийн амралтаа авахыг л шаарддаг. Харин асуудлын гол нь бол компанийн ерөнхий соёл нь хүмүүсийн хувийн амьдрал дахь хуримтлагдсан стрессийн улмаас иймэрхүү арга хэмжээнүүдийг үр дүнгүй сөрөг үр дагавартай болгоход хүргэдэг байна. Ийм арга хэмжээнүүдийг ажилчид болон тэдгээрийн удирдлагууд нь албадлагын бус хэмээн үздэг тул стресст автагдсан ажилчид ажлынхаа нэг ч гэсэн цагийг ийм арга хэмжээнд зориулахыг хүсдэггүй байна. Үүнээс гадна ийм эрүүл мэндийн хөтөлбөрт хамрагддаг ажилчид нь өөрсдөө аль хэзээний стресстэй халз тэмцэх хатуу шийдэл гаргачихсан хүмүүс байдаг бол харин яг ийм тусламж авах шаардлагатай байгаа ажилчид нь ийм хөтөлбөрт огт оролцдоггүй байна.

Doc Childre, HeartMath хүрээлэнгийн үүсгэн байгуулагч

Бид оюун бодол, хүний сэтгэл хөдлөл болон бие махбодийн хоорондох уялдаа холбоог 1991 оноос хойш судалж байгаа. Тэр дундаа стрессээс улбаатай сэтгэл зүйн нөлөөлөл нь хувь хүний болон байгууллагын гүйцэтгэлийн түвшинд ямар нөлөөтэй болохыг сонирхсон болно (Хүний бодол болон сэтгэл хөдлөл нь сэтгэл зүйн өөр өөр хариу үйлдэлд хүргэдэг тул бид оюун санаанаас гарч буй бодол болон бүх биенээс ялгарч буй сэтгэл хөдлөл хоёрыг хооронд нь ялгасан болно).

Бидний зорилго нь ихэвчлэн стрессийг бий болгож буй тэр механизмын учрыг нь тайлах зорилготой байсан. Бид стресс зөвхөн хүний оюун санаа, зүрх бусад эрхтэнд хэрхэн нөлөөлдөг болохыг ойлгохыг зорьсон төдийгүй оюун санааны, сэтгэл зүйн болон сэтгэл хөдлөлийн яг ямар хөшүүргүүдийг стрессийн эсрэг ашиглаж болохыг бас ойлгохыг зорьсон. Ингээд Boeing, ВР, Cisco, Unilever, Montreal банк болон Shell гээд бараг 100 гаруй байгуулллагын 50 мянга орчим ажилчид болон менежерүүдтэй хамтран ажилласны үр дүнд стрессийг удирдаж сурах нь бидний ихэнхийн бодож буйгаас хамаагүй хялбар болохыг олж тогтоосон.

Бид судалгаагаараа байгууллагууд ажилчдынхаа стрессийг буруулах, эрүүл мэндийг нь сайжруулж улмаар гүйцэтгэлийг сайжруулахад ашиглаж болох цогц арга, аргачлал ба технологийг бий болгож чадсан бол үүнийгээ бид хүний дотоод чанарын удирдлага гэж нэрлэсэн. Энэ нийтлэлд бид бодит амьдрал дээр стрессийг хэрхэн буулгаж болгохыг тайлбарлах зорилгоор бид гүйцэтгэх удирдлагын ахмад түвшиний захирал болох Найжилтэй хамтран ажиллаж түүний кейсийг ашигласан болно. Найжилийн суралцсан олон зүйлсийн дунд биеийн стессийг ердөө ганц хоёр минутын дотор бууруулдаг онцгой аргачлал байсан.  Иймээс энэ аргачлалыг ширүүн уулзалт явагдаж байхад ч, хугацаа нь ойртож буй ажлыг дуусгах гэж чармайж буй үед ч үнэндээ хаана ч хамаагүй яг л Найжилтэй адил хэрэглэж болох юм. Дасгалыг хийснээр стрессийн улмаас хүний бие, оюун санаа, сэтгэл санаа, болон ерөнхий ажлын чадвар болон бүтээлч байдалд сөргөөр нөлөөлж буй хортой үр дагаварыг хариулж болох юм.

Найжилийн түүх

Бид Найжилтэй анх уулзахад тэрбээр нилээд асуудалтай тулгарсан байсан. 52 настай Британийн дэлхийн түвшинд ажилладаг, газрын тосны компанийн инженерийн хэсгийг хариуцсан захирал Найжил нь анх уулзах үед юманд амархан уурладаг, цонхигор царайтай бас үе үе амьсгаа нь давхцдаг байв. Түүний нүдний доод хэсэгт хөхөрсөн байсан бол бас ходоод нь үе үе өвддөг гэж байсан. Яг үнэндээ бол Найжил аймшгийн гэхээр их хэмжээний стресстэй байсан юм. Түүний компани нь геополитикийн болон ширүүн өрсөөлдөөний хүчтэй дарамтанд орсон байв. Дэлхийн хэмжээнд хийж байсан бүтцийн өөрчлөлтийн хүчин чармайлтын улмаас дотоод зөрчил ихээр нүүрлэсэн төдийгүй газрын тосны шинэ нөөцийг бүрдүүлэх эрэлт хэрэгцээ улам их хурцаар гарахын зэрэгцээ үүнтэй уялдан олон тооны нэгтгэл ба нийлүүлэлт дарааллан хүлээж байв. Үүнээс гадна Найжилийн ажлын нэг тайлан нь түүний амьдралыг улам төвөгтэй болгож байхын зэрэгцээ түүний хариуцан ажиллаж байсан газрын гүйцэтгэлийн үзүүлэлтүүд уналтанд орсон байсан. Олон улсын барагддаггүй ажлын томилолтууд нь өтөлж буй эцэг эх ба байн байн асуудал үүсгээд байдаг шилжилтийн насны хүүгийн асуудалтай хосолсон нь түүнийг үнэхээр дарамтанд оруулж “дуусгаж” байж. Ийм байдалтай Найжил олон жил явж ирсэн. Огтхон ч буурахгүй байсан стресс нь түүний эрүүл мэнд болон ажлын гүйцэтгэлд  нь ямар нөлөөтэй байсныг Найжил огт төсөөлөөгүй байж ээ.

Найжил мэдээж таамаглаж байсан. Тэр 15 жилийн турш өндөр цусны даралт болон холестеролын асуудалтай байж ирсэн. Энэ хоёр нь харвалт ба зүрхний өвчин дагуулах хамгийн том эрсдэл байсан тул түүний эмч нь Найжилд маш ойлгомжтой боловч тун амаргүй эмчилгээ бичиж өгсөн гэдэг: – “Стрессийг буруулах”.

Гэхдээ яаж? Ажлын нөхцөлийн хувьд Найжил бодохдоо дасгал хийх эсвэл стрессээс өөрийгөө эмчлэх зорилгоор ажлын цагаас цаг хомслох ямарч боломжгүй. Дээрээс нь түүний бодож байснаар бол ийм аргаар урт хугацаанд үргэлжлүүлэн үр дүн гарна гэдэгт ихээхэн эргэлзэж байсан. Тэгээд ч ажлаас чөлөө авч чадсан тэр цөөхөн тохиолдолд хэт их ядарснаас ямарч хүч тамиргүй болж, улмаар өвчтэй мэт болж хувирдаг байж. Дээрээс нь амарч чадсан ч,  түүний зөв тааснаар бол ажилдаа эргээд очимогц түүний цусны даралт тэр доороо огцом нэмэгддэг аж. Тэрбээр юу хийхээ сайн мэдэхгүй байсан тул энэ найдваргүй байдал нь түүний урмыг улам мохойлгож байж. Чин сэтгэлээсээ бол Найжил заримдаа зүрхний шигдээс болоосой гэж дотроо чимээгүй мөрөөддөг байв. Тэгсэн бол ядаж эмнэлэгт очиж хэд хоног ч гэсэн амарч чадахсан. Ингэсний дараагаар тэрбээр ийм юм бодож байх ч гэж өөрийгөө зэмлэдэг байж учир нь түүний компани, хамтран ажиллагсад нь бас тэр дундаас түүний гэр бүл түүнээс ямар ихээр хамаардаг болохыг тэрбээр сайн мэддэг байв.

Сэтгэл зүйн хувьд Найжилтэй ийм юм тохиолдсон гэж хэлж болох юм. Daniel Goleman, Richard Boyatzis болон Annie McKee нарын бичсэн “Энгийн манлайлал буюу Гайхалтай гүйцэтгэлийн далд хүчин зүйлс” гэсэн нийтлэлд тайлбарласнаар бол хүний тархины сэтгэл санааны хувирлыг удирддаг төв нь хоёр лимбик системтэй. Нэгийг нь нээлттэй давталтын систем гэдэг бөгөөд уг систем нь бусад хүмүүстэй хэрхэн харьцаж, холбогдож буйгаас хамааралтай байдаг бол хоёр дахь систем нь хүний бие дэхь эрхтэнд нейрологийн, гормоны, цусны даралтын болон цахилгаан соронзонгийн мэдээллийг дамжуулах үүрэгтэй хаалттай давталтын систем буюу өөрөө өөрийгөө удирддаг систем гэдэг. Найжилийн тохиолдолд түүний байнгын стресс нь хаалттай давталтын системийн ажиллагааг алдагдуулсан байж. Энэ байдал нь уураг тархины сэтгэл хөдлөлийг хариуцсан төв болох амигдала гэх эрхтэн нь байнгын хэрүүл тэмцэлийн байдалд тодорхойгүй хугацаагаар орсон байсан тул эргээд бүтэн сэргэж чадахгүй байсан байна.

Амигдала

 

Амигдала гэх эрхтэний гол үүрэг нь гаднаас орж ирж буй мэдрэмжтэй мэдээллийг “сонсож” өмнөх туршлагатай холбоотой мэдээллийн талаарх ой санамж дахь мэдээлэл нь одоо өрнөж буй үйл явдал хоёр нь хоорондоо нийцэж буйг нягтлах явдал байдаг. Жишээлбэл, хэрэв хамтран ажилладаг хүн нь Найжилийг үл тоох эсвэл түүнтэй эвгүй харьцсан бол түүний амигдала нь энэ сөрөг туршлагыг ой санамжиндаа оруулж санадаг байна. Харин хожим нь Найжилд өөртэй нь эвгүй харьцсан нөгөө хамт ажилладаг хүнээс нь имэйл ирүүлэхэд тэрбээр дахин аюул учруулах гэж байна хэмээн нөгөө хамтран ажилладаг хүний шал өөр зорилгыг буруугаар тайлбарлан хүлээн авдаг байна. Учир нь түүний уураг тархи нь өмнөх сөрөг туршлагатай холбоотой мэдээллийг агуулсан тул ийм л тохирлыг гаргаж ирж байгаа юм.

Аюул учрах гэж байна хэмээн бодох тутамд түүний автомат систем нь “тулалдах ба ялах” гэсэн хариу үйлдэл хийдэг нь ойролцоогоор 1400 гаруй биохимийн өөрчлөлтүүд бүхий  гинжин урвал үүсгэдэг байж. Тухайлбал, ийм хариу үйлдэл хийх дохио өгсөний улмаас түүний мэдрэлийн автомат систем нь стрессийн гормон болох кортизолоор дүүрдэг байж. Гэтэл кортизол нь зүрхний шигдээс болон чихрийн шижин өвчний гол өдөөгч мөн гэдгийг эрдэмтэд нотолсон байдаг. Харин Найжилийн хувьд хамгийн харамсалтай нь олон жилийн турш стресстэй явсаар байгаад түүний бие мах бодь нь мөнхийн стресстэй нөхцөлд амьдарч дасан зохицсон байсан. Түүний уураг тархи нь стресстэй нөхцөлд нийцсэн үйлдлийн хэв маягийг байнга үүсгэж байсан тул үүний үр дүнд түүний цусны даралт болон кортизолын хэмжээ тогтмол өндөр байж ирсэн байна. Ийм учраас л Найжил нь жилд авах амралтаа авсан ч энэ нь түүнд хэзээ ч тус нэмэр болдоггүй байж.

“Иймэрхүү хурал дуусахаар минийн сэтгэл жинхэнээсээ амарсан мэт санагддаг”

Физиологийн энэ гинжин урвалыг зогсоохын тулд стрессийг өдөр бүр цаг тутам удирдаж байх арга зам хүн хайж олох хэрэгтэй юм.  Иймээс л бид түүнд “дүрсийг царцаах” гэдэг аргачлалыг ашиглаж байхыг санал болгосон юм. Энэ аргачлал нь хүний аливаа зүйлийг ухаалгаар буюу санаатайгаар хүлээн авах нь уран сайхны кино үзэж буйтай адил гэсэн ойлголтонд суурьласан юм. Нэг үгээр бол бид амьдралд тулгарч буй мөч болгоныг киноны нэг дүрс хэмээн хүлээн авдаг. Хэрэв дүрс дэхь үйл явдлууд хэт их стресстэй болж эхэлвэл энэ аргачлал нь хүлээн авч буй тухайн дүрсийг түр “царцааж” цаг хугацааны хувьд түүнийг өөрөөсөө алслуулж, өөрөөсөө салангид байдлаар бодитоор ажиглах боломжтой болгодог. Энэ нь яг л бидний видео тоглуулагчаар кино үзэж байгаад хэсэгхэн хугацаанд дүрсийг зогсоодогтой адил. Ингээд бид “дүрсийг царцаах” таван алхмыг дор танилцуулж байна.

  • Стресс үүсгэгч бодлыг таньж түүнийг таслах –  ялангуяа стрессийг хүчтэй үүсгэж буй бодол болон мэдрэмжийг түр хугацаанд таслах зорилгоор “завсарлагаа” авч сурах хэрэгтэй.
  • Зүрхээрээ дамжуулан амьсгалж байна хэмээн төсөөлөх – анхаарлыг өөрийн зүрхний хэсэгт төвлөрүүлж, ингэсний дараа амьсгал зүрхний хэсэгрүү орж цээжний аюулхайн хэсгээс гарч байна хэмээн төсөөл.
  • Эерэг бодлыг төрүүлэх – эерэг бодол төрүүлэх зорилгоор чин сэтгэлээсээ оролд.
  • Илүү хувилбар бий юу гэж өөрөөсөө асуух – стрессийг арилгах зорилгоор ямар хандлага буюу үр дүнтэй үйлдэл хийвэл зохистой вэ гэдгийг өөрөөсөө асуу.
  • Ирээдүйд гарах өөрчлөлтүүдийг олж тогтоох – чимээгүй аливаа зүйлийг хүлээн авч буй байдалд ямар өөрчлөлт орж буйг ба ямар мэдрэмж төрж буйг мэдэр, түүнийгээ аль болох урт хугацаанд хадгалах гэж оролд.

Найжил эдгээр аргачлалуудыг өөрийн болгож авснаар стрессээс нэн даруй гардаг байсан хариу үйлдлүүдийг зогсоож чадсан. Ингэснээр уураг тархи, зүрх болон бие махбодийн системүүдийг нэгэн зэрэг уялдаатай ажиллах бололцоог эргүүлж хэвийн болгосон. Судалгааны эхний долоо хоногт л Найжил зуршил болсон стрессээс ангижирч чадсан. Түүний цусны даралт эргээд хэвийн болж тогтворжсон төдийгүй түүний сэтгэл гутрал хүртэл арилсан. Найжил аажмаар эргээд амьдралаа гартаа авч эхэлсэн төдийгүй хийж буй ажлаасаа хүртэл таашаал авч эхэлсэн байна. Харин зургаан сарын дараа тэрбээр эргээд чадварлаг манлайлагч болж чадсан. Түүний хийж ирсэн зүйлийг дараагийн хэсэгт тайлбарлана.

Нэгдүгээр алхам: Бодлыг таньж ба таслах

Ингээд зүрхний үйл ажиллагааг хянах зориулалттай компьютерт суурилсан программ хангамж бүхий төхөөрөмжийг Найжилд танилцуулсан. Энэ нь хүний бие дахь био өөрчлөлтүүдийг илрүүлэх программтай адил Найжилийн зүрх цусан хангамжийн  системд стрессийн үзүүлж буй нөлөөг одоо цагт илрүүлдэг программтай төхөөрөмж юм. Төхөөрөмж нь Найжилийг стрессийн улмаас сэтгэл хөдлөлд автагдаж, үүний улмаас түүний зүрхний цохилт нь хурдсаж хэмнэлээ алдаж буйг тод харуулсан (сэтгэл хөдлөл болон зүрхний хэмнэлийн хоорондох корреляцийг доорх зураг дээр харуулав).

Найжил нь өөрийн зүрхний хэмнэл алдагдаж, эмх цэгцгүй цохилж буйг харуулсан бичлэгийг төхөөрөмжөөс хараад ямар нэгэн өөрчөлөлт аль болохоор ойрын хугацаанд заавал оруулах хэрэгтэй гэдэгт гүн итгэсэн. Ингээд стрессийг бууруулах хөтөлбөрийг нэг жижиг төслөөр эхлүүлсэн аж: Тэрбээр түүний доор ажилладаг, бас түүний дургүйг байнга хүргэдэг Мартин гэдэг менежер дээр төвлөрч ажиллахаар шийдсэн  юм. Уг нь Мартин анх ажилд орохдоо чадварлаг менежер мэт ажлаа хийж эхэлсэн ч тун удалгүй тэрбээр хэд хэдэн ажил дээр түүнээс хамаарч байсан зүйлсийг цагт нь хийж чадаагүй бөгөөд Найжилийн баг түүнээс болж гүйцэтгэлээр хоцрох болсон. Үүнээс гадна Мартин бусдын дургүйг байнга хүргэдэг хувийн зан чанартай байж. Тэрбээр өөрийнхөө тухай хэт их ярьдаг, ингэхдээ нэг бол гомдолж гошигнох аль эсвэл өөрийгөө магтаж сагсуурах маягаар ярьж байдаг нэгэн. Хэрэв Мартин багийн уулзалтанд танилцуулга хийвэл тэрбээр танилцуулгынхаа гол асуудалд хүрэлгүйгээр маш амархан мунгинаж эхэлдэг. Үүнээс болж Найжил бухимдаж, хоёр ч удаа Мартины яриаг тасалж “цааш нь үргэлжлүүл” гэж зандарч байсан.

Найжил Мартиныг харах эсвэл түүний ярихыг сонсохоор л дургүй нь хүрч бухимдаж, ялангуяа ходоод нь зангиран өвдөх мэтийн стрессийн шинж тэмдэг илэрдэг болохыг  ажигласан байсан. Ингээд стрессийн үр дагаварыг зогсоох, түүнийг өдөөж буй бодлыг таслах зорилгоор ходоод нь өвдөх болгонд стрессийн нөлөө хэмээн түүнийг таньж, яг л видео тоглуулагчийг зогсоож буйтай адил тархин дотор нэгэн товчлуур дарсан мэт оюун санааны бодлыг зогсоох болсон. Нэг үгээр бол Найжил Мартиныг бодох болгонд бухимдаж, уурладаг байсан тэр мэдрэмжийг “царцааж” чаддаг болсон юм (Бодлыг нэн даруй зогсоож өөр бодолруу шилжүүлж чаддаг чадварыг бид тогтмол хөгжүүлж ирсэн. Яг нэг захидлын талаар бодож байснаа хийх ажлуудыг эргэцүүлэн харж, дараагаар нь танилцуулга сонсдогтой адил). Стрессийн үр дүнд хүний бие махбодийн хариу үйлдлийн талаар хийсэн бидний судалгаагаар стрессийг таньж, түүнийг өдөөж буй бодлыг таслан зогсоох энэ энгийн аргачлал нь уураг тархины амигдалааг өмнөх сөрөг зуршлын талаарх мэдээллийг илрүүлэхийг зогсоож чаддаг болохыг нотолсон төдийгүй хүнийг эргээд бодитой байж чадахад хүргэдэг болохыг бас харуулсан юм.

Хоёрдугаар алхам: Зүрхээрээ амьсгал

Стрессийг өдөөж буй бодол буюу тэр мөчийг “царцаасны” дараагаар Найжил нь өөрийн анхаарлыг зүрхний орчимд хандуулдаг болсон. Үүний зэрэгцээ тэрбээр таван секундын хугацаанд амьсгалаа уртаар гүн авч ингэхдээ амьсгалыг зүрхээр дамжин орж байна хэмээн төсөөлдөг байж. Харин үүний дараагаар амьсгалаа бас л таван минутын хугацаанд удаанаар гаргаж ингэхдээ цээжний  аюулхайн хэсгээс гарч байгаа мэтээр төсөөлдөг байсан. Ийм дасгал хийхээр Мартины тухай үүссэн сөрөг сэтгэл хөдлөлийг өөрөөсөө зайлуулж чаддаг болж.

Хэдийгээр стрессийг удирдах аргачлалууд нь ихэвчлэн хүний анхаарлыг таатай үе шатруу эсвэл амьсгалыг шилжүүлэх дээр тулгуурласан байдаг бол хүний биеийн аль нэг хэсэгт анхаарлыг төвлөрүүлснээр физиологийн өөрчлөлт бас гардаг болохыг маш олон судалгаагаар нотолсон байдаг. Жишээлбэл, хэрэв нэг гар дээр анхаарлыг төвлөрүүлвөл нөгөө гарт нөлөөлөлгүйгээр гарын хэмийг өөрчилж болдог болохыг био өөрчлөлтүүдийн талаарх судалгаа тодорхой харуулсан байдаг. Харин хэрэв хэн нэгэн анхаарлаа зүгээр л зүрхний хэсэгт төвлөрүүлж чадвал энэ нь өвөрмөц сэтгэл зүйг маш сайн тайвшруулж чаддаг болохыг манай туршилтын лабораторид хийсэн судалгаагаар ажигласан юм. Учир нь зүрх хүний уураг тархируу хавь илүү мэдээллийг хүргүүлж авч байдаг төдийгүй зүрхний цохилтын хэмнэл нь бусад эрхтэний үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлдөг учраас хүний биеийн хамгийн хүчтэй эрхтэн болох нь аргагүй юм.

Амьсгалын дасгалууд нь зүрхний цохилтын хэмнэлийг тодорхойлж байдаг тул амьсгалыг удирдах аргачлал нь хүчтэй нөлөөтэй байдаг. Арван секундын хэмнэлтэй амьсгалснаар цусан хангамжийн системийг аажмаар “аргадсан байдлаар” физикчдийн хэлдэгээр “когерент долгионы” нөхцөлд буюу ижил давтамжтай долгионы тархалтын байдалд авчирж чаддаг байна. Долгионы хэлбэр болон давтамж нь тогтвортой болон жигд болох тусам тэр хэмжээгээр систем өөрөө “когерент” болдог байна.

Когерент долгионы жишээ

Харин сэтгэл зүйчдийн хувьд “когерент” гэдэг ойлголтыг амьсгал болон зүрхний хэмнэл нь нэг давтамжтайгаар тархахыг тайлбарлахад ашигладаг. Сэтгэл зүйн “когерент” гэдэг нь; тухайлбал, хүн аюулгүй байна аль эсвэл амар амгалан сайхан байна гэдгийг түүний уураг тархи танин мэдсэн тохиолдолд  үүсдэг байна. Иймээс зүгээр л хэд хэдэн удаа удаанаар гүн амьсгаа авахад л хүний амьсгал стрессийг буруулж чаддаг байна.

Анхаарлыг зүрхэн дээр төвлөрүүлж, түүнийгээ амьсгалын дасгалтай хослуулах нь Найжилийн амигдала нь стрессийн байдал дахь сигналыг байнга өгдөг байсныг болиулж чадсан тул түүний стрессийн мэдрэмж шууд буурч эхэлсэн. Найжил анхаарал төвлөрүүлэхийг амьсгалын дасгалтай хамт хийснээр тайван болж, мөн түүний ходоод зангирдаг мэдрэмж нь бас багассан гэдэг. Энэ нь физиологийн хувьд үр дүнтэй байх нь тодорхой юм. Учир нь хүний аюулхайн хэсэгт мэдрэлийн эсийн зангилаа байдаг ба тэдгээр нь уураг тархинаас үл хамааралтай, хараат бус байдлаар ажилладаг юм. Иймээс анхаарлыг аюулхайн хэсэгт төвлөрүүлэхээр түүний ажиллагааны хэмнэлд бас нөлөөлөх нь тодорхой.

Эхний үед Найжил маш ихээр стрессдэж бухимдах үед анхаарлыг төвлөрүүлж амьсгалын дасгал хийдэг байсан. Ялангуяа Мартинаас ирүүлсэн хар дарсан зүүд мэтийн дуут мэдээллийг сонсох үед. Ийм үед Найжил заримдаа Мартинтай уулзахаас өмнө урьдчилж дасгал хийдэг байж. Ингэснээр түүний стресс буурч байхыг ажигласан юм. Цаашид дасгалыг хийх тусам стресс үүсгэх нөхцөл байдалтай тулгарах тутам түүний уурлаж бухимддаг нь багасч харин тэгш амгалан байдалтай болж ирснийг ажигласан болно.

Гурав дахь алхам: Эерэг бодлыг төрүүлэх

Энэ хэсгийг Найжил маш хялбар, хурдан сурсан. Тэрбээр ихэвчлэн хоёр төсөөллийг байнга ашиглаж ирсэн: эхнийх нь гэрийнхээ арын модон дотор хүүхдүүдтэйгээ тоглож байна гэж боддог байсан бол хоёр дахь нь Альпийн нуруунд цанаар гулгаж байна гэж төсөөлдөг байж. Хүүхдүүдийн чанга инээж шуугилдах, нарс модны тансаг үнэр, сэрүүн салхи эсвэл шинэ цас цанан доор чихран дуугарах зэргийг аль болохоор дэлгэрэнгүй санаж, энэ бүх дүрсамжийг амилуулахыг хичээдэг болсон. Хичнээн л удаанаар энэ бүх мэдрэмжийг бодож санах хирээр тэр хэмжээгээр таатай мэдрэмж төрж, илүү сайхан болж байсан.

“Эерэг зүйл бодохын хүч” гэдэг нь мэдээж хэвшмэл болсон загвар юм. Хэдий тийм боловч бидний судалгаагаар эерэг зүйл бодох нь сэтгэл зүйн хүчтэй нөлөөтэй болохыг нотолсон төдийгүй биднийг илүү үр дүнтэй гүйцэтгэлд ч хүргэж чаддаг байна. Найжилийг эерэг мэдрэмжийг дурсан бодохоор түүний амигдала нь өнгөрсөн хугацаанд тулгарч байсан эерэг мэдрэмжээ дахин мэдэрч, ингэснээрээ одоо цагт өрнөж буй үйл явдлыг хуучны эерэг сэтгэл хөдлөлтэй холбож эхэлсэн. Түүний амигдала нь шинэ сэтгэл хөдлөлийн нөхцөл байдалтай уялдсан байсан тул Найжил цаг хугацаа өнгөрч, туршлага нэмэгдэхийн хирээр бие бялдарын хувьд бодитоор хамаагүй сайжирч ирсэн.

Зургаан сарын дараа Найжилийн цусны даралт хэвийн болсон. Нойр нь хэвийн болж, илүү гүн чанартай унтдаг болж, бас амарч чаддаг болсон. Түүний эрч хүч нь эргээд сайжирч, нийт цусан хангамжийн систем нь 65 хувиар сайжирсан гэсэн үзүүлэлттэй болсон. Үүнээс гадна амьсгалыг удирдаж чадвал зүрхний хэмнэлийг удирдаж, ингэснээр илүү тод сэтгэж болдог болохыг бас өөртөө нээсэн юм. Шийдвэр гаргах, стратеги төлөвлөх, бүтээлчээр бодож сэтгэх, шинэчлэх зэргийг “хариуцсан” уураг тархины кортиал гэх хэсэг нь сөрөг стрессийн хариу үйлдлээс ангижирч чадсан байсан.

Дөрөв дэхь алхам: Илүү сайн хувилбар байгаа юу гэж өөрөөсөө асуу

Найжил эхний гурван алхамыг хийж дуусгах бүртээ илүү төвийг сахисан, санаа зоволт нь багассан, бүр илүү бүтээлч болсон байдаг. Учир нь Найжилийн close-loop либик систем нь хоорондоо нягт холбоотой болжээ. Найжил маш их дарамттай, стресстэй үедээ ч гэсэн сэтгэл хөдлөл болон бие махбодийн хувьд тэнцвэртэй байж чадсан. Учир нь түүний бие махбодь өөрийн эсэн мэнд оршин тогтноход анхаарлаа төвлөрүүлэхээ больсонтой холбоотой.

Одоо Найжил Мартинтай харьцахдаа илүү бодитой хандах чадвартай болсон. Найжил Мартинд уурлаж, бухимдаж эхлэх үедээ зүгээр л хэсэгхэн тайван сууж, юу ч бодохгүй байхыг хичээдэг болсон. Дараа нь тэр өөрөөсөө “Би стрессээ багасгахын тулд юу хийж чадах вэ? ” гэж асуудаг. Энэ асуултын хүрээнд, Найжил өөртөө хоёр боломжийг нээж өгсөн: Нэгдүгээрт, тэр Мартинд хариу үйлдэл үзүүлэхгүйгээр түүнтэй хамтран ажиллаж чадна; Хоёрдугаарт, тэр Мартинтай харьцах бүх боломжит арга замыг анзаардаггүй байсанаа ойлгосон. Найжил стрессээ хянаж сурахаасаа өмнө Мартинтай таарч, тохирдоггүй байгаагаа ихэвчлэн түүнтэй нийцэхгүй байна гэж боддог байсан (a matter of mismatched “chemistry”). Найжил сэтгэл санааны стрессээ багасгаж сурсаныхаа дараа Мартин бусад хүмүүст ч бас сөргөөр нөлөөлдөг болохыг олж харсан. Гэтэл Найжил асуудлыг хүчээр шийдэх гэсэн цухалдсан уур хилэнгийнхээ оронд өөрөөсөө асуулт асууж, хариулт ирэхийг хүлээдэг болсон. Энэ мэдрэмж нь түүнд яг  л улс орноороо удаан аялал хийж байгаа юм шиг санагддаг байна. Найжил багийн үлдсэн гишүүдэд сэтгэл хангалуун байгаа нь тэр өөрийнхөө open-loop лимбик систем (хүмүүсийн хоорондын харилцаа зохицуулалт)-тэй холбогдож чадаж байгаагийн илрэл бөгөөд энэ нь өөрийгөө удирдаж чаддаг хүн болон түүний хамтран ажиллагчид нь удирдагч хүндээ эргэн тойрон дахь хүмүүсийн сэтгэлийг хөдөлгөж, тэдэнд нөлөөлөх боломжийг олгодог байна. Мартинтай хийсэн дараагийн уулзалтын үеэр Мартины удаан, залхамаар яриа нь багийн гишүүдэд таагүй байгааг Найжил ажигласан байна. Найжил анх удаа Мартины үнэхээр их хүсч байсан зүйл нь хүлээн зөвшөөрөгдөх байсныг таамагласан юм. Дараа нь тэр Мартиныг үнэхээр юу хүсээд байгааг ойлгосон юм. Энэ мэдрэмж нь түүнийг өмнөхөөсөө тэс өөрөөр хариу үзүүлэхэд хүргэсэн юм. Найжил тайван, зөөлөн дуугаар “Мартин, таны аргумент сайтар бодож, нямбай хийгдсэн байна. Одоо би бусдыгаа сонсох нь зүйтэй” гэж хэлсэн байна. Мартин хүлээн зөвшөөрөгдсөндөө сэтгэл хангалуун инээмсэглэхийг Найжил хараад, түүнтэй шинэ арга барилаар ажиллах боломжтойг ойлгосон юм.

Тав дахь алхам: Хандлагын өөрчлөлтийг тэмдэглэх нь

Уулзалт дууссаны дараа Найжил оффистоо эргэж ирээд, Мартин түүний төсөөлж байсан шиг асуудал үүсгэгч хүн биш гэдгийг ойлгосон юм. Найжил сандалдаа суун, асуултын хариуг олохыг хичээж эхлэв. Тэрээр Мартины багтаа оруулсан өмнөх хувь нэмрийг үнэлж, хэлтэстээ үлдээхээр шийдсэн боловч түүнтэй тулж ажиллан дасгалжуулж, амьдралынхаа хэв маягийг солихоор шийдсэн. Найжил Мартинтай хийсэн дараагийн уулзалтан дээрээ нэгээс гурав дахь алхамыг туршиж үзсэн. Тэр үед Мартин юу ч анзаараагүй байхад, харин Найжил анзаарсан байна. Уулзалтын турш Найжил ухаалаг байж, гайхалтай мэдрэмж авсан байна.

Өмнөх уулзалтууд дээр илэрдэг байсан түгшүүртэй, цухалдуу байдал нь ор мөргүй алга болсон байлаа. Эцэст нь Мартин Найжилээр дасгалжуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд дайсагнасан харилцаатай байхын оронд тэр хоёр харилцан бие биедээ талархал илэрхийлж, тайвширцгаасан.

Энэ үйл явцын сүүлчийн алхам нь Найжилд сурсан зүйлийнхээ үр дүнг харах боломж олгосон. Найжил стрессээ сатааруулснаар closed-loop system-ээ уялдаа холбоотой болгосон бөгөөд сурч мэдсэн зүйлээ багийнхантайгаа хамт туршиж, open-loop system-дээ хийж байсантай ижил зүйл хийсэн. Дараагийн 6 сард Найжил техникүүдийг нь өөрийн стратеги төлөвлөлтийн үйл явцад оруулсан байна. Эцэст нь тэрээр төсөвлөлтөөс эхлээд ажилд авах хүртэлх менежментийн бүх төрлийн чадваруудаа сайжруулснаас гадна түүний баг ч бас илүү сайн ажилласан.

Стрессдэх зуршилыг зогсоох нь

Бидний ажилд хамтран ажилласан Хойд Америк, Европ, Азийн удирдлагууд болон менежерүүд нь стрессдэх зуршилыг хамгийн ихээр эвдэж чадсан хувь хүмүүс байсан бөгөөд ингэх боломжгүй байсан ч бидний дурьдсан алхамуудаар дадлага хийж, даван гарч байсан. Нэг судалгаанд хамрагдсан 5 компанийн 1000 гаруй хүмүүс freeze-frame арга техникийг сурч эзэмшсэн. Эдгээр компанид өндөр стресстэй хүмүүсийн тоо 69%-ийр буурч, ямар нэг стрессийн шинж тэмдэгтэй байсан хүмүүсийн тоо 56 %-иар буурсан үүзүүлэлт гарсан. Бид эдгээр алхамуудыг менежерүүдэд зааж байх явцад таны хэрэгцээ, нөхцөл байдал, сонголтоос шалтгаалаад зарим нь бусдаасаа илүү ашиг тустай байж болох юм. Практик дээр эхний 3 алхам нь автоматаар явагддаг. Тэдгээрийг хийснийхээ дараа та 4 болон 5 дахь алхамыг хөгжүүлж, улмаар зөвхөн стрессийг ялан дийлэхээс гадна хувь хүний болон багийн гүйцэтгэл сайжирсан гайхалтай өсөлийг олж харах болно. Үнэндээ, стресст үзүүлэх таны хариу үйлдэл нь үр дүнтэй манлайлалын хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ажилд авах, халах, стратеги хөгжүүлэлт, санхүүгийн хариуцлага зэрэг чухал чадвартай ижил зүйл юм. Хэрэв стрессээ удирдаж чадвал, дэлхийг өөрчилж чадна.

 

 

 

 

 

Advertisements